Có bao giờ bạn tự hỏi:
Tại sao mình luôn mong chờ một điều gì đó ở phía trước?
Tại sao mua được món đồ mình thích rồi nhưng niềm vui lại nhanh chóng biến mất?
Tại sao đạt được một mục tiêu, nhưng chỉ một thời gian ngắn sau lại muốn nhiều hơn nữa?
Hay tại sao chúng ta thường cảm thấy hứng thú với những điều chưa có hơn là trân trọng những gì đang sở hữu?
Một phần câu trả lời nằm ở dopamine – chất dẫn truyền thần kinh được nhắc đến rất nhiều trong cuốn sách The Molecule of More (Phân tử của sự khao khát) của hai tác giả Daniel Z. Lieberman và Michael E. Long.
Cuốn sách không chỉ giúp chúng ta hiểu về não bộ, mà còn giúp lý giải rất nhiều hành vi thường gặp trong cuộc sống, từ tình yêu, công việc, mua sắm, mạng xã hội cho đến những mục tiêu mà chúng ta theo đuổi mỗi ngày.
Dopamine không phải là "hormone hạnh phúc"
Nhiều người thường nghĩ dopamine là chất tạo ra niềm vui.
Thực tế, dopamine không trực tiếp tạo ra hạnh phúc.
Vai trò chính của dopamine là tạo ra sự mong đợi.
Nó khiến chúng ta nghĩ về tương lai.
Khiến chúng ta muốn đạt được điều gì đó.
Khiến chúng ta tiếp tục tìm kiếm, khám phá và theo đuổi.
Nói cách khác, dopamine không làm bạn hạnh phúc vì đã có được điều gì đó.
Nó làm bạn hưng phấn vì nghĩ rằng mình sắp có được điều đó.
Đó là lý do nhiều người cảm thấy vui nhất khi:
- Chờ nhận một món quà.
- Chờ chuyến du lịch sắp tới.
- Chờ tin nhắn từ người mình thích.
- Chờ kết quả của một dự án.
Khoảnh khắc mong đợi thường tạo ra nhiều dopamine hơn cả khoảnh khắc đạt được kết quả.
Vì sao niềm vui thường không kéo dài?
Bạn có thể từng trải qua cảm giác này.
Rất mong muốn mua một món đồ.
Suy nghĩ về nó nhiều ngày.
Xem đánh giá, tìm hiểu thông tin, tưởng tượng mình sẽ vui thế nào khi sở hữu nó.
Nhưng sau khi mua được, cảm giác hào hứng chỉ kéo dài vài ngày hoặc vài tuần.
Sau đó mọi thứ lại trở nên bình thường.
Điều này xảy ra bởi dopamine chủ yếu hoạt động trong quá trình theo đuổi.
Khi đã đạt được điều mình muốn, dopamine giảm xuống và não bộ bắt đầu tìm kiếm mục tiêu mới.
Vì vậy, rất nhiều người rơi vào vòng lặp:
Muốn → Đạt được → Hài lòng ngắn hạn → Muốn nhiều hơn.
Nếu không nhận ra cơ chế này, chúng ta có thể dành cả đời để chạy theo những điều mới mà quên tận hưởng những gì đang có.
Điều khiến dopamine hoạt động mạnh nhất: sự bất ngờ và không chắc chắn
Một phát hiện thú vị trong khoa học thần kinh là dopamine được kích hoạt mạnh khi có yếu tố bất ngờ.
Đây là lý do:
- Mạng xã hội khiến chúng ta liên tục kéo xuống để xem nội dung tiếp theo.
- Trò chơi điện tử có thể khiến người chơi khó dừng lại.
- Các chương trình khuyến mãi, giảm giá luôn hấp dẫn.
- Những mối quan hệ "lúc gần lúc xa" thường tạo cảm giác cuốn hút đặc biệt.
Não bộ thích những điều chưa biết.
Khi không chắc điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, dopamine được giải phóng nhiều hơn.
Điều này giúp con người khám phá và phát triển, nhưng cũng có thể khiến chúng ta bị cuốn vào những hành vi khó kiểm soát.
Cuộc sống hiện đại đang liên tục kích thích dopamine
Nếu nhìn lại một ngày bình thường, chúng ta sẽ thấy rất nhiều thứ đang cạnh tranh để thu hút sự chú ý của mình.
Thông báo điện thoại.
Video ngắn.
Tin tức.
Email.
Mạng xã hội.
Các chương trình khuyến mãi.
Những mục tiêu mới.
Những so sánh với người khác.
Mỗi thứ đều tạo ra một lời hứa nhỏ về sự hứng thú hoặc phần thưởng phía trước.
Vì vậy, nhiều người dù luôn bận rộn nhưng vẫn cảm thấy thiếu thỏa mãn.
Không phải vì họ không có đủ.
Mà vì não bộ liên tục bị kéo về những gì chưa có.
Vấn đề không phải là dopamine
Đọc đến đây, có thể bạn nghĩ dopamine là điều tiêu cực.
Thực ra không phải.
Nếu không có dopamine, con người sẽ không có động lực học tập, làm việc, sáng tạo hay phát triển.
Dopamine giúp chúng ta:
- Đặt mục tiêu.
- Học hỏi kỹ năng mới.
- Khám phá thế giới.
- Vượt qua thử thách.
- Xây dựng tương lai.
Vấn đề không nằm ở dopamine.
Vấn đề nằm ở việc để dopamine kiểm soát toàn bộ cuộc sống.
Khi đó, chúng ta luôn sống trong tương lai và đánh mất hiện tại.
Hạnh phúc thực sự đến từ sự cân bằng
Một trong những thông điệp quan trọng nhất của cuốn sách là:
Con người cần cân bằng giữa động lực phát triển và khả năng tận hưởng hiện tại.
Nếu chỉ sống với dopamine, bạn sẽ luôn cảm thấy chưa đủ.
Luôn cần nhiều hơn.
Luôn nghĩ rằng hạnh phúc nằm ở phía trước.
Ngược lại, nếu chỉ tìm kiếm sự dễ chịu tức thời, bạn có thể đánh mất động lực phát triển bản thân.
Một cuộc sống lành mạnh cần cả hai:
- Có mục tiêu để theo đuổi.
- Có khả năng tận hưởng hành trình.
- Có khát vọng phát triển.
- Có sự biết ơn với những gì đang có.
- Có động lực tiến về phía trước.
- Có sự hiện diện trong hiện tại.
Làm thế nào để sống hòa hợp với dopamine?
Theo các nghiên cứu được đề cập trong cuốn sách, có một số cách đơn giản giúp chúng ta cân bằng hơn.
Thành thạo một kỹ năng
Thay vì chạy theo những phần thưởng ngắn hạn, hãy dành thời gian cho một lĩnh vực mà bạn thực sự yêu thích.
Khi tập trung học hỏi và phát triển một kỹ năng trong thời gian dài, dopamine trở thành động lực giúp bạn tiến bộ thay vì khiến bạn chạy theo những kích thích nhất thời.
Tiếp xúc với thiên nhiên
Thiên nhiên giúp hệ thần kinh được nghỉ ngơi.
Đi bộ, ngắm cây xanh, ngồi dưới ánh nắng hoặc đơn giản là dành thời gian ngoài trời đều có thể giúp tâm trí chậm lại và quay về hiện tại.
Làm một việc tại một thời điểm
Nhiều nghiên cứu cho thấy khả năng tập trung sâu mang lại cảm giác hài lòng và hạnh phúc cao hơn việc liên tục chuyển đổi giữa nhiều nhiệm vụ.
Khi ăn, hãy ăn.
Khi đọc, hãy đọc.
Khi nghỉ ngơi, hãy thực sự nghỉ ngơi.
Tham gia các hoạt động sáng tạo
Viết, vẽ, chơi nhạc, làm vườn, thủ công hoặc bất kỳ hoạt động sáng tạo nào đều giúp cân bằng giữa động lực và sự hiện diện.
Đó là những trải nghiệm không nhất thiết mang lại tiền bạc hay danh tiếng, nhưng lại mang đến cảm giác thỏa mãn rất đặc biệt.
Kết luận
Dopamine không phải kẻ thù.
Nó là một phần tự nhiên của con người.
Chính dopamine đã giúp chúng ta khám phá, học hỏi và phát triển qua hàng ngàn năm.
Nhưng nếu không hiểu nó, chúng ta rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy của sự mong đợi, sự thiếu thốn và cảm giác luôn cần nhiều hơn nữa.
Có lẽ hạnh phúc không nằm ở việc loại bỏ khát vọng.
Mà nằm ở việc học cách cân bằng giữa theo đuổi và tận hưởng.
Giữa tương lai và hiện tại.
Giữa điều mình muốn có và điều mình đã có.
Và đôi khi, sự tự do lớn nhất không phải là đạt được mọi thứ mình muốn.
Mà là không còn bị những ham muốn vô thức điều khiển cuộc sống của mình.
Nguồn tham khảo
The Molecule of More: How a Single Chemical in Your Brain Drives Love, Sex, and Creativity—and Will Determine the Fate of the Human Race
Tác giả: Daniel Z. Lieberman & Michael E. Long
Sách khám phá vai trò của dopamine trong động lực, ham muốn, tình yêu, sáng tạo, thành công và những lựa chọn quan trọng của con người trong cuộc sống hiện đại.
